Symfonia
Symfonia to utwór cykliczny przeznaczony na orkiestrę symfoniczną. Gatunek ten ukształtował się w epoce klasycyzmu i przez kolejne epoki ulegał przemianom, dostosowując się do zmieniających się idei estetycznych i możliwości technicznych orkiestry.
Symfonia klasyczna
W epoce klasycyzmu symfonia stała się najważniejszą formą muzyki instrumentalnej. Klasyczna symfonia składała się zazwyczaj z czterech części:
- Szybka (allegro, forma sonatowa),
- Wolna (andante, adagio),
- Taniec (menuet lub scherzo),
- Szybka (rondo, allegro, presto).
- Joseph Haydn, zwany „ojcem symfonii”, skomponował ponad 100 symfonii (np. Symfonia Niespodzianka).
- Wolfgang Amadeusz Mozart napisał 41 symfonii, m.in. Symfonię g-moll nr 40 KV 550.
- Ludwig van Beethoven napisał 9 symfonii, zrewolucjonizował gatunek; rozbudował skład orkiestry, zamienił menueta w scherzo, wprowadził programowość, a w ostatniej IX Symfonii d-moll “Symfonii Radości” wprowadził wokalistów – partie solowe i chóralne.
Symfonia romantyczna
W epoce romantyzmu symfonia stała się bardziej emocjonalna i indywidualna. Kompozytorzy wzorując się na Beethovenie eksperymentowali z formą: rozszerzali skład orkiestry o nowe instrumenty, eksperymentowali z formą (np. liczba części mogła się zmieniać), stosowali przejścia między częściami bez przerwy (attacca), wprowadzali elementy programowe – muzyka zaczęła opowiadać historię lub oddawać obrazy.
- Franz Schubert – Symfonia „Niedokończona” z dwiema częściami zamiast czterech,
- Antonín Dvořák – Symfonia „Z Nowego Świata”, inspirowana muzyką Ameryki.
W romantyzmie powstały nowe gatunki pokrewne:
- Symfonia programowa – opowiada historię (np. Symfonia fantastyczna Hectora Berlioza – pięcioczęściowe dzieło z tematyką miłosno-halucynacyjną),
- Poemat symfoniczny – jednoczęściowy utwór ilustracyjny (np. Dyl Sowizdrzał Richarda Straussa).
Symfonia w XX wieku
XX wiek przyniósł dalszą ewolucję symfonii. Kompozytorzy porzucili klasyczne schematy, wprowadzali nowe języki muzyczne (atonalność, dodekafonia, sonoryzm), a niektórzy stosowali elektronikę i elementy przypadkowości.
Charakterystyka symfonii XX wieku: dowolna liczba części i ich układ, nowatorskie brzmienia i instrumentacja, bogata ekspresja – od chłodnej abstrakcji po dramatyczny komentarz społeczny.
- Gustav Mahler – monumentalne symfonie z chórem (VIII Symfonia „Symfonia tysiąca”),
- Karol Szymanowski – III Symfonia Pieśń o nocy op. 27
Symfonia, choć wywodząca się z klasycznego porządku, przez wieki zmieniała się i dostosowywała do nowych idei. Dzięki temu pozostaje jednym z najbardziej żywych i inspirujących gatunków muzyki poważnej.
