Pieśń
Pieśń jest najstarszym rodzajem muzyki, sięgającym czasów prehistorycznych. Jako forma artystyczna ukształtowała się w średniowieczu, kiedy to w XI wieku działali trubadurzy i truwerzy, którzy tworzyli pierwsze teksty śpiewane. Jest obecna w muzyce od starożytności.
Najbardziej rozwinęła się w czasie romantyzmu, była to romantyczna pieśń solowa, czyli pieśń z towarzyszeniem fortepianu. Była wykonywana zarówno przez profesjonalistów na koncertach, jak i przez amatorów, w ramach domowego muzykowania.
Pieśń romantyczna z towarzyszeniem fortepianu łączyła warstwę poetycką z muzyczną, przyjmując formy zwrotkową, wariacyjną, przekomponowaną oraz balladę.
Istnieje kilka rodzajów pieśni: zwrotkowa, zwrotkowo-wariacyjna, przekomponowana i balladowa. Pieśń balladowa jest najbardziej rozbudowana, opowiada poetycką historię najczęściej o tematyce ludowej lub fantastycznej, niosącą często ponury i tajemniczy nastrój grozy.
Rodzaje pieśni
ABA – zbliżona do barokowej arii da capo (pierwsza część się powtarza)
zwrotkowa – posiada najprostszą budowę, kolejne zwrotki są opracowane muzycznie w ten sam sposób
zwrotkowa z refrenem – (pieśń refreniczna, rondowa) odmiana pieśni zwrotkowej, posiada powtarzający się refren
zwrotkowo-wariacyjna, pieśń przekomponowana – jedna (albo kilka) ze zwrotek oparta jest na innym materiale muzycznym, który kontrastuje z pozostałymi, co odzwierciedla zmianę nastroju w tekście
balladowa – najbardziej rozbudowana, muzyka ilustruje to, co dzieje się w tekście
Schubert i Moniuszko
Stanisław Moniuszko nazywany jest ojcem polskiej pieśni romantycznej. Napisał ponad 200 pieśni, wydanych w 12 tomach zbioru Śpiewniki domowe. Najbardziej znanymi pieśniami Moniuszki są Prząśniczka, Dziad i baba, Czaty, Stary kapral, Kozak.
Szczególnie ważnym twórcą pieśni był Franz Schubert. Stworzył ponad 600 pieśni do tekstów wielkich poetów niemieckich (Goethe, Schiller, Heine). Najbardziej znane pieśni Schuberta to Małgorzata przy kołowrotku,Król olch do poezji Goethego, oraz cykle Piękna młynarka i Podróż zimowa do tekstu Wilhelma Müllera. Melodie jego pieśni stawały się czasem tematem wariacji i parafraz instrumentalnych (Kwintet „Pstrąg”; Kwartet „Śmierć i dziewczyna”; Fantazja „Wędrowiec”).
Król Olch, tekst J. W. Goethe, przekład Władysława Syrokomli
Kto jedzie tak późno wśród nocnej zamieci?
To ojciec z dziecięciem jak gdyby wiatr leci.
Chłopczynę na ręku piastując najczulej,
Ogrzewa oddechem, do piersi go tuli.
„Mój synu, dlaczego twarz kryjesz we dłonie?”
„Czy widzisz, mój ojcze? król olszyn w tej stronie,
Król olszyn w koronie, z ogonem jak żmija!”
„To tylko, mój synu, mgła nocna się zwija”.
„chodź do mnie, chłopczyno, zapraszam najmilej,
Pięknymi zabawki będziem się bawili,
Chodź na brzeg, tu kwiatki kraśnieją i płoną,
A moja ci mama da suknię złoconą”.
„Mój ojcze, mój ojcze! czy widzisz te dziwa?
Król olszyn do siebie zaprasza i wzywa!”
„Nie bój się, mój synu! skąd tobie te dreszcze?
To tylko wiatr cichy po liściach szeleszcze”.
„Chodź do mnie, chłopczyno, poigrasz z rozkoszą,
Mam córki, co ciebie czekają i proszą,
Czekaja na ciebie z biesiady nocnymi,
Zaśpiewasz, potańczysz, zabawisz się z nimi”.
„Mój ojcze, mój ojcze! ach, patrzaj… gdzie ciemno…
Król olszyn ma córki, chcą bawić się ze mną”.
„Nie bój się, mój synu, ja widzę to z dala.
To wierzba swe stare gałęzie rozwala”.
„Chodź do mnie, mój chłopcze dopóki masz porę.
Gdy chętnie nie przyjdę, toć gwałtem zabiorę”.
„Mój ojcze, mój ojcze! Ratujcie dziecinę!
Król olszyn mnie dusi… mnie słabo… ja ginę!…”
Ojcowi bolesno… on pędzi jak strzała.
Na rękach mu jęczy dziecina omdlała.
Dolata na dworzec… lecz próżna otucha!
Na rękach ojcowskich już dziecię bez ducha.
Pstrąg, tekst Christian Friedrich Daniel Schubart, przekład Stanisława Barańczaka
trumyka fala szybka wśród jasnych bieży łąk,
w niej pląsa mała rybka, wesoły, zwinny pstrąg.
Jam cicho stał na łące, za rybką patrzył w ślad,
jak lśni w promieniu słońca, co w jasną wodę wpadł.
Nad brzegiem rybak młody na czatach z wędką stał
i patrząc w głębię wody, na oku rybkę miał.
Lecz zdobycz, choć tak bliska, wymyka mu się z rąk,
bo póki woda czysta, bezpieczny będzie pstrąg.
Lecz sposób ma na wszystko ten rybak zły,
zamącił nagle toń przejrzystą, o rybko, biada ci!
Ach, patrz, plusnęła woda, na wędce schwytany pstrąg już drga.
O, jakże mi cię szkoda, maleńka rybko ma!
Inni kompozytorzy tworzący pieśni
Robert Schumann stworzył ponad 200 pieśni, które najczęściej łączył w cykle: Miłość poety, Miłość i życie kobiety, Mirty. Jego ulubieni poeci to Heinrich Heine, Joseph von Eichendorff. Najczęściej pisze pieśni przekomponowane.
Johannes Brahms nawiązuje do ludowości, pisze często proste pieśni zwrotkowe. Jego największym arcydziełem są Cztery pieśni poważne do tekstów biblijnych.
Hugo Wolf napisał około 300 pieśni, najbardziej znane cykle to Śpiewnik włoski, Śpiewnik hiszpański. Charakterystyczna dla pieśni Wolfa jest zaawansowana, pełna chromatyzmów harmonika, która nawiązuje do stylu Wagnera.
Gustav Mahler jest twórcą lirycznej pieśni orkiestrowej. Najważniejsze cykle i zbiory: Lieder eines fahrenden Gesellen, Des Knaben Wunderhorn, Kindertotenlieder. Są to pieśni o zaawansowanej harmonice i formie.
Styl pieśni Richarda Straussa inspirowany jest muzycznym językiem Wagnera. Muzyka podporządkowana jest słowu, jednocześnie wykorzystuje zaawansowaną, późnoromantyczną harmonię. Pisze zarówno pieśni z fortepianem jak i z orkiestrą (Cztery ostatnie pieśni na głos kobiecy i orkiestrę).
