Awangarda w muzyce XX wieku

Ramy czasowe awangardy w muzyce

Modernizm (1910–1945): ekspresjonizm, dodekafonia i serializm, działalność Arnolda Schönberga i jego uczniów.

Druga fala awangardy (po 1945) – czas narodzin muzyki konkretnej (Pierre Schaeffer, Włodzimierz Kotoński), muzyki elektronicznej (Karlheinz Stockhausen), aleatoryzmu, happeningów i muzyki eksperymentalnej (John Cage).

Szczyt awangardy (lata 50.-70.) – poszukiwania nowych brzmień, sonoryzm oraz wykorzystania nowych technologii; Krzysztof Penderecki.

Główne kierunki rozwoju muzyki awangardowej

Dodekafonia – oparcie utworu na 12 dźwiękach, które są tak samo ważne. Nie ma tam toniki ani dominanty; harmonia funkcyjna zostaje wyparta przez różne układy brzmieniowe.

Serializm – oparcie utworu na serii 12 dźwięków, z których żaden się nie powtarza. Seria musi zachowywać kolejność dźwięków, ale może być grana od końca do początku (w raku) albo do góry nogami (inwersja). Twórcą dodekafonii i serializmu był Arnold Schönberg.

Aleatoryzm – (alea łac. = kostka) dowolność w kompozycji, kompozytor pozwala wykonawcy na decydowanie o rytmie i melodii utworu. Pionierem aleatoryzmu był John Cage.

Aleatoryzm kontrolowany – technika typowa dla Lutosławskiego, wprowadzenie przypadkowości w rytmie, przy zachowaniu ścisłej organizacji wysokości dźwięków. Pomysł Witolda Lutosławskiego.

Sonoryzm – kierunek muzyczny skupiony na brzmieniu jako głównym elemencie dzieła. Wykorzystuje niestandardowe techniki gry, np. uderzanie w instrument, granie za podstawkiem skrzypiec, klastery (zgęszczenia dźwięków), mikrotonowość (dźwięki między półtonami). Za prekursora uważa się Krzysztofa Pendereckiego.

Muzyka elektroniczna i konkretna – gatunki wykorzystujące nagrane lub syntetyczne dźwięki, przetwarzane technicznie (np. odtwarzanie od tyłu, zmiana barwy), tworzone początkowo na taśmie, dziś głównie komputerowo; mogą być łączone z wykonaniem na żywo. W Polsce jako pierwszy taką muzykę tworzył Włodzimierz Kotoński, zanim jeszcze powstały komputery.